تحریف قرآن؟‌واقعیت یا تهمت؟(قسمت پنجم)

فلسفه جمع قرآن در دوران ابوبکر و نکات قابل تأمال در این باره

در مباحث گذشته، دیدگاه محمود رامیار مبنی بر بزرگنمائی نقش جامعان قرآن در دوره ابوبکر از نظر گذشت. افزون بر مطالب گذشته، می توان گفت که فلسفه اصلی جمع قرآن در دورا ن ابوبکر به دو مطلب باز می گردد که عبارتند از:

الف) جمع آوری قرآنی مجرد از هرگونه تفسیر

ب) فضیلت تراشی برای خلفا در حفظ مصحف

اما درباره قسمت الف باید گفت: از تأمل درباره سخن ابوبکر و زید بن ثابت که گفته اند: «چگونه کاری کنیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را انجام نداده است» ، معلوم می گردد که اقدامی که پس از رحلت آن حضرت به طور بی سابقه رخ داد، سیاست تجرید قرآن از هر گونه نکات تفسیری است. زیرا در دوره رسول خدا صلی الله علیه و آله کاتبان وحی در حاشیه آیات قرآن برخی نکات تفسیری را به امر  پیامبر صلی الله علیه و آله ثبت می کردند. اینگونه توضیحات تفسیری در مصاحف اکثر صحابه از جمله عبدالله بن مسعود، حفصه، عایشه و ... وجود دداشته و هنوز قرائن مربوط به این موضوع در کتب حدیث و تفسیر ملاحظه می گردد.[1] اما بدون تردید غنی ترین قرآن در این زمینه قرآن علی بن ابی طالب علیه السلام بود که مشتمل بر تنزیل و تأویل بود و به سبب همین خصوصیت مورد پذیرش قرار نگرفت. عبد الله بن مسعود نیز بعدها چون می ترسید که همین ویژگی قرآنش، از میان رود، مصحف خود را به عثمان تحویل ندادو مورد خشم او قرار گرفت.[2]پس از رسول خدا صلی الله علیه و آلهدر راستای سیاست منع نقل و نگارش حدیث و نیز اجرای سیاست رویگردانی از تفسیر، تهیه مصحفی مجرد از نکات تفسیری برای مقام خلافت امری ضروری بود. لذا خلفای اولیه در عرض سیاست ممنوعیت نقل و نگارش حدیث، به تجرید قرآن از تفسیر هم روی آوردند.[3]منتهی این موضوع در زمان ابوبکر زمینه اجتماعی لازم را نداشت و اقدام ابوبکر در حد تهیه مصحف شخصی او باقی ماند. اما در دوران عثمان و با شیوع اختلاف قرائت، زمینه انتشار مصحفی واحد و با حذف نکات تفسیری فراهم شد.

اما در باره قسمت بعد یعنی اثبات فضیلتی برای خلفای اولیه، باید گفت: اگر روایات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله خطاب به امیر المؤمنین علی علیه السلام مبنی بر ضرورت جمع کامل قرآن صحیح و قابل قبول باشد انچنان که اهل سنت نیز این روایات را نقل کرده و آن را دلیل تاخیر بیعت علی علیه السلام با ابوبکر می دانند[4]-  در این صورت این روایات فضیلتی انحصاری را برای علی علیه السلام به عنوان وصی پیامبر صلی الله علیه و آله و دارای مأموریت از جانب آن حضرت اثبات می کنند. لذا موضوع جمع قران توسط ابوبکر و عمر و زید بن ثابت آن هم با دغدغه های مبنی بر خطر از بین رفتن قرآن- بیان فضیلتی برای این عده جهت تحت الشعاع قرار دادن فضیلت امیر المؤمنین علی علیه السلام است. منتهی بعدها دیگران از کار خلیفه و همفکران او استفاده سیاسی و تبلیغی کرده اند[5] و به کار ابوبکر و عمر چنان رنگی داده اندکه گویا در این خصوص ماموریتی الهی انجام داده اند.[6]

از طرفی می توان ابراز داشت که انتخاب زید هم به عنوان کسی که این مهم را بر عهده می گیرد به علت سابقه همکاری و جانب داری زید از قدرت حاکمه و خلفا بود؛ چرا که اگر خلفا مساله تهیه یک مصحف عاری از نکات تفسیری را با بزرگان صحابه در میان می گذاشتند، آنان همکاری نمی کردند. مؤید این مطلب آن است که اگر ایشان دغدغه از بین نرفتن قرآن را داشتند باید به اعلم ترین و داناترین مردم نسبت به قرآن مراجعه می کردند که همان امیر المؤمنین علی علیه السلام بود، و اگر حتی به دلایل سیاسی از این کار امتناع  داشتند گزینه های بهتری از زید بن ثابت وجود داشت مانند عبد الله مسعود یا ابی بن کعب؛ در حالیکه از بین تمام گزینه ها ی معقول و مناسب به سراغ زیدی رفتند که در روز سقیفه به حمایت از ایشان مبادرت نموده بود.[7]

نقدی بر قضایای جمع قرآن به وسیله زید

در روایات جمع قرآن آمده بود که زید قرآن را از روی اشیاء به غایت متفرق مانند جریده های نخل، سنگهای سپید، استخوان شانه شتر و حتی حافظه های مردم[8] جمع کرده است و نیز این دستور العمل مورد توجه او قرار گرفت که آیات قرآن را با شهادت دو شاهد قبول کند.

اولاً این سوال مطرح است که چرا زید بن ثابت از هیچ نسخه مکتوب قرآنی از مصاحف صحابه استفاده نکرد؟

ثانیا مراد از حافظه های مردم به عنوان یکی از منابع زید بن ثابت چیست؟

آیا این به این معنا ست که قسمتهائی از قرآن تا آن زمان به هیچ عنوان حتی در اشیاء متفرق مکتوب نبوده است، پس تکلیف روایاتی که تصریح می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله کاتبان خود را فرا می خواند تا آیات را بنگارد چه می شود؟ نکته دیگر آنکه معنای شهادت دو شاهد برای پذیرش آیات قرآنی چیست؟ ابن حجر عسقلانی در معنای آن یم نویسد:« مراد از دو شاهد حفظ و کتبت است»[9] یعنی زید آیاتی را می پذیرفت که هم در حافظه های حفاظ و هم ب نوشته ها ثبت شده باشد. در این مورد باید گفت که این حدسی است که روایات آن را تائید نمی کند ( مانند اینکه نقل شده ککه عمر آیه رجم را آورد اما چون در شهادت تنها بود از او پذیرفته نشد). بنابر این باید گفت که زید بن ثابت تنها آیاتی را پذیرفت که دو نفر بر قرآنیت آنها شهادت داده بودند. با این نتیجه گیری ثابت می شود که مبنای قرآن لااقل در بخشهائی- چیزی جز خبر واحد نیست و می دانیم که این موضوع با نقل تواتری قرآن که از مسلمات شیعه و سنی است کاملا ناسازگار است. [10]

به عبارت دیگر این روایات که جمع قرآن را با کیفیت ذکر شده به ابوبکر نسبت می دهند، مخالف کتا و سنت و اجماع و عقل است و نمی توانند از صحت بر خوردار باشند، یا لااقل کیفیت ذکر شده فاقد صحت است؛ چرا که با یکی از مسلمات قطعی شیعه و سنی که نقل تواتری قرآن است در تعارض قطعی قرار دارد[11].

نکات باقی مانده  از بحث جمع قرآن در زمان ابوبکر[12]

برفرض که در جنگ یمامه 500 نفر از 3000 قاری قرآن به شهادت رسیده باشند، در این صورت 2500 قاری باقی مانده کجا بودند که زید  دو آیه را فقط نزد خزیمه یافت؟

آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله بعضی آیات را فقط برای یک یا دو نفر خوانده بود که گاهی طبق بعضی روایات[13] می بایست صبر می کردند تا از آن فرد به خصوص آن آیه را بپرسند؟ در این صورت معنی این مطلب که در ورایات آمده است که : تعدادی از صحابه قرآن را در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله می نوشتند؟

چگونه می توان بین روایت متعارض بسیار در این زمینه را جمع نمود که می گویند: ابوبکر اولین جامع قرآن بود اما آنرا آشکار نکرد ، یا می گویند: اولین کسی که قرآن را جمع کرد عمر بود و عثمان کار او را تمام کرد، یا می گویند: قرآن جمع شد و بدست حفصه سپرده شد و عثمان آن را گرفت و آن را مصحف امام نامید؟

تمام این رویات تصریح می کنند به اینکه قرآن در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و ابوبکر و عمر جمع نشد. در این صورت تکلیف روایات متواتری که تصریح می کنند به اینکه سبب اقدام عثمان به نگارش مصحف امام، اختلاف قرائات در مصاحف منتشر شدة موجود بین مسلمانان، به غیر از مصاحف صحابه ای چون ابن مسعود و ابی و سایرین، بود، چه می شود؟

در حالیکه در آن زمان در مدینه و شهر های دیگر نسخه های بسیاری از قرآن در دست تعداد زیادی از صحابه و دیگر مسلمانان موجود بود که ایشان اینگونه نبود که در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله اقدام به نگارش مصحف ننموده باشند و ناگهان با رحلت ایشان دست به نگارش مصحف بزنند بلکه در نزد هزاران نفر از مسلمین هزاران نسخه از قرآن بود که در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله نگاشته بودند.


[1] جهت اطلاع از این ویژگی بنگرید به تاریخ قرآن رامیار ، 362

/ 0 نظر / 16 بازدید